Metodologiya va Tizim Arxitekturasi
TILCOR platformasida amalda joriy etilgan lingvistik mezonlar, dasturiy taʼminot algoritmlari va empirik korpus qoidalari bayoni.
1.1 Kollokatsiya Mezonlari (Ishchi Taʼrif, Shartlar va Statuslar)
Tadqiqotda birikma quyidagi to‘rt lingvistik shart bir vaqtda bajarilganda kollokatsiya deb hisoblanadi:
- u kamida ikki mustaqil so‘zdan iborat bo‘lib, komponentlari o‘zaro bevosita sintaktik aloqada bo‘ladi;
- asos komponenti o‘z to‘g‘ri ma’nosini saqlaydi;
- kollokat tanlovi til an’anasi bilan cheklangan, ya’ni uning o‘rniga ma’nodosh so‘z qo‘yilganda birikma g‘ayritabiiy bo‘ladi;
- birikma yaxlit obrazli ko‘chma ma’noga ega emas.
Tadqiqotchi ekspertizasidan keyingi 5 ta qatʼiy status (1.1.4):
Tildagi odatiyligi tayanch korpusdagi chastota va assotsiatsiya ko‘rsatkichlari bilan tasdiqlangan birlik.
Lingvistik shartlarga javob beradigan, lekin statistik tasdig‘i hali olinmagan yoki tayanch korpusda kam uchragani sababli yetarli bo‘lmagan birlik.
Kollokat erkin almashadigan, lekin matnda takroriy va tarjimada tayyor qolip bilan beriladigan birikma.
Yaxlit obrazli ko‘chma ma’noga ega birikma.
Almashtirish testi bo‘yicha bahs saqlanib qolgan birlik; natijalar u bilan va usiz alohida hisoblanadi.
Tahlildan chiqarilgan birliklar (istisnolar): Maqol va matallar, to‘liq gaplar, o‘xshatishlar (anorday qizarmoq), nutq formulalari, atoqli otlar va laqablar, juft va takroriy so‘zlar, ko‘makchi fe’lli grammatik qurilmalar (chiqib ketmoq, olib kelmoq) tahlil birligi sifatida olinmaydi.
Tahlil birligi: Tahlil birligi — kontekstual ma’nosi bilan birga olingan kollokatsiya uchrashi.
Avtomatik ajratilgan juftliklar: Matndan dastlabki statistik oraliq bilan olingan birliklar «Avtomatik nomzod — lingvistik tekshiruvdan o‘tmagan» deb yuritiladi (aslo «kollokatsiya nomzodi» deb atalmaydi).
2.1 Korpus Tarkibi va Bibliografik Asos
Tadqiqotchi qaroriga (13.10.2026) binoan empirik korpus qatʼiy IKKITA JUFTLIKDAN iborat:
| Juftlik / Asar | Yoʻnalish | Nashr maʼlumotlari | Sahifalar qoidasi |
|---|---|---|---|
| Abdulhamid Cho‘lpon, Kecha va kunduz ↔ Night and Day | o‘zbekchadan inglizchaga | O‘zbek original: Toshkent: «Sharq» NMK, 2000 (roman matni 3–265-betlar). Ingliz tarjima: C. Fort, Academic Studies Press, 2019 (roman matni bosma 45–271-betlar, PDF 3–229-betlar). |
Asliyat: Ziyouz kolontituli raqami (3–265); Tarjima: bosma sahifa kolontituli (45–271). |
| Ernest Hemingway, The Old Man and the Sea ↔ Chol va dengiz | inglizchadan o‘zbekchaga | Ingliz original: Charles Scribner's Sons nashri (narrativ matn, [9]–[125] inline bosma sahifa belgilari). O‘zbek tarjima: Ibrohim G‘ofurov («G‘afurov» qidiruv aliasi bilan), «Yosh gvardiya», elektron nusxa (kutubxonachi.uz). |
Ingliz asliyat: bosma [9]–[125] belgilari; O‘zbek tarjima: «Chol va dengiz, elektron nusxa, N-bet» tarzida ko‘rsatiladi. |
Qiyoslash tamoyili: Har bir asar faqat oʻzining autentik tarjimasi bilan solishtiriladi (dissertatsiya 3.1–3.3-kichik boblari).
2.2 Lingvistik va Dasturiy Taʼminot
-
Oʻzbek matnini normallashtirish (
uz_norm): Asl kitob matnlari aslo oʻzgartirilmaydi. Qidiruvda yashirin kalit sifatida U+02BB (ʻ) va U+02BC (ʼ) belgilari qoʻllanadi, kirill yozuvidagi soʻrovlar avtomatik lotinlashtiriladi. Belgilar kesimi (offset map) orqali ajratib koʻrsatish (highlighting) aynan asl kitob harflariga bogʻlanadi. - Morfologik lemma va so‘z turkumlari: Oʻzbek tili uchun fe’llar to‘liq lug‘at infinitiv shaklida (-moq: qaror bermoq, ko‘ngli bo‘lmoq, o‘ylamoq), otlar bosh kelishikda (tashvish) taqdim etiladi. Hech qanday qisqartma yoki kesilgan o‘zak interfeysda ko‘rsatilmaydi.
- Nomzodlarni ajratish oraliq o‘lchami va qoliplari (1.1.4, 3-jadval): Qidirilgan soʻz ishtirok etgan gaplardan ±4 soʻz oraligʻida, qat’iy 5 ta sintaktik qolip bo‘yicha ajratiladi: Ot + fe’l (asos: ot), Ega + kesim (asos: ot), Sifat + ot (asos: ot), Ravish + fe’l (asos: fe’l), Ot + ot. Qolipga kirmagan juftliklar yashirin ro‘yxatga olinadi. Tadqiqot korpusida kamida 2 marta uchrash talab etiladi.
- Maʼlumotnoma bazasining maqomi: 5 377 ta ko‘rinadigan maʼlumotnoma birligi korpus maʼlumoti hisoblanmaydi va III bob statistikalariga kiritilmaydi; ular faqat qidiruv hamda «Lug‘atdagi muqobil vs Kitobdagi tarjima» qiyosiy tahlili uchun xizmat qiladi.
2.3 Platforma Imkoniyatlari va Interfeys
Qidiruv natijalari qatʼiy uch mustaqil boʻlimga ajratilgan:
- 1. So‘zlar: Qidirilgan oʻzakning korpus va lugʻatdagi barcha shakllari (toza soʻz boshliklari, buzilgan parchalar chiqarib tashlangan).
- 2. Kollokatsiyalar: Korpusdan ajratilgan avtomatik nomzodlar va maʼlumotnoma birliklari (har bir variant manba yorligʻi bilan: KORPUS, LUG‘AT, AI-taklif, tasdiqlangan).
- 3. Korpusdagi gaplar: Parallel korpusdagi autentik jumlalar juftligi (xavfsiz HTML xavfsizligi va orfografik moslashuv bilan).
Interfeys tili (Oʻzbekcha, English, Русский) va Qidiruv tili (UZ / EN) bir-biridan toʻliq mustaqil boshqariladi.
Hozirgi Cheklovlar (Ilmiy Xolislik)
• Segmentlarni tekislash: Hozirgi bosqichda tarjima juftliklari tekislash tekshiruvida turibdi ("Tarjima juftligi: tekislash tekshirilmoqda"). Toʻliq avtomatik va qoʻlda tekislangan korpus juftliklari 4-bosqichda tadqiqotchi tomonidan tasdiqlanadi.
• Statistik koʻrsatkichlar: Qiyosiy leksikografik va tarjimashunoslik statistikasi (III bob) faqat 4-bosqichda tekislash tasdiqlangach hisoblanadi. Tayanch maʼlumotnomadagi namunaviy raqamlar aslo korpus statistikasi sifatida talqin qilinmaydi.